| < Grudzień 2018 > |
Pn Wt Śr Cz Pt So N
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            
O autorze
Zakładki:
Pająki nadrzewne
Pająki naziemne
Pająki podziemne
Strona poświęcona jest pająką z rodziny ptaszników
środa, 21 czerwca 2006
ŚRODOWISKO ŻYCIA

"Nie cieszą się sympatią. Ich często kosmate ciała budzą raczej lęk i odrazę u większości przeciętnych zjadaczy chleba niż choćby odrobinę zwykłej ciekawości. Na ogół wolimy nie mieć z nimi do czynienia i albo je skwapliwie omijamy albo bezmyślnie zabijamy. "

Środowisko życia i zwyczaje
Właściwie trudno nawet powiedzieć dlaczego akurat pająki budzą w nas tyle negatywnych odczuć. Może wynika to z przeświadczenia, że mogą być dla nas niebezpieczne... Tak czy owak nasza niechęć do tej grupy stawonogów bierze się chyba raczej z uprzedzenia i braku choćby szczątkowej o nich wiedzy. To, co o nich na ogół wiemy to, że są wstrętne, paskudne i w ogóle "be", a na dodatek produkują coś, co aż nazbyt często przykleja się nam do twarzy podczas przeciskania się przez zagajniki w poszukiwaniu grzybów. I to wszystko. No, może ktoś jeszcze zauważy, że nie wszystkie są jednolicie szare czy brązowe, lecz zdarzają się i bardziej kolorowe z ciekawym deseniem na odwłoku. Dla wielu zapewne zaskoczeniem będzie fakt, że do tej pory na świecie odkryto ok. 30 000 (trzydziestu tysięcy) gatunków pająków, z czego w Polsce żyje ok. 700. Najczęściej zauważanymi przez nas są gatunki należące do krzyżakowatych. Odnaleźć je nie trudno ze względu na pokaźne, jak na nasze krajowe gatunki, rozmiary oraz piękną koncentrycznie utkaną pajęczynę. Pajęczyna spełniająca rolę pułapki zwie się siecią łowną. Siec łowna może mieć różną postać od pięknej regularnej krzyżaka po zupełnie nie określoną wielu innych gatunków. Bardzo duża lepkość nici pajęczych zapewnia skuteczne przytrzymywanie szamoczącej się ofiary do momentu, aż wygłodniały myśliwy podbiegnie do niej, aby za pomocą silnych zaopatrzonych w gruczoły jadowe szczęk, dokończyć dzieła. Myśliwy ów, na ogół czatuje na zdobycz w ukryciu, do którego dochodzi jedna z nici sieci łownej tzw. nić sygnałowa. Opierając się na niej przednimi odnóżkami odbiera drgania wywołane ruchami schwytanej ofiary. Nie zawsze pająk jest na tyle głodny by zaraz po dopadnięciu do szamoczącego się jeszcze pożywienia je wyssać. Często, zaraz po uśmierceniu, jedynie owija ofiarę w specjalny kokon, który wraz z zawartością stanowi danie "na potem".

Nie wszystkie pająki budują sieci łowne. Wiele gatunków poluje aktywnie biegając w poszukiwaniu pożywienia lub skacząc na swą ofiarę z ukrycia. Obok ogromnych, tropikalnych ptaszników o rozmiarach dochodzących do 100 milimetrów także wiele gatunków krajowych poluje w ten właśnie sposób. Może nie robią one tak niesamowitego wrażenia jak ptaszniki, ale ich zachowanie przypomina nieco zachowanie tropikalnych kuzynów. Jednym z ciekawszych, aktywnie polujących gatunków w Polsce, jest bagnisk przybrzeżny - piękny oliwkowobrązowy pająk, z żółtawym. szerokim pasem biegnącym po obu stronach aksamitnego ciała. Ten dość duży, bo liczący ponad dwadzieścia mm pająk życie swoje spędza w pobliżu wolnopłynących lub stojących wód. Niezależnie od uganiania się za zdobyczą po nadbrzeżnej roślinności potrafi nurkować. I to nie tylko w celu ucieczki przed grożącym mu niebezpieczeństwem, ale także po to, by polować. Ten wyjątkowo sprawny myśliwy potrafi napadać nawet na małe rybki czy kijanki. Doprawdy niesamowite wrażenie robi taki pająk zbiegający po liściu tataraku wprost pod wodę.

Bagnik nie jest jedynym gatunkiem oswojonym z wodą. Mało tego pewien gatunek spędza niemal całe swoje życie pod wodą wypływając na powierzchnię jedynie dla zaczerpnięcia powietrza. Bywa, że spotyka się go biegającego po pływających po powierzchni wody liściach roślin wodnych. Pająkiem tym, o tak osobliwym trybie życia jest topik. Jego gniazda zakotwiczone wśród podwodnej roślinności mają postać wypełnionego powietrzem dzwonu utkanego z nici pajęczej. Pająk większość czasu spędza wewnątrz takiego gniazda oddychając wypełniającym je powietrzem atmosferycznym. Aby sprowadzi nową jego porcję pająk wynurza koniec odwłoka wraz z tylnymi odnóżkami ponad powierzchnię wody i tam zagarnia bańkę powietrza, którą przenosi do gniazda na gęsto owłosionym ciele. Poluje czatując w gnieździe. Wychwytuje przepływające przed otworem wejściowym drobne zwierzęta wodne - rozwielitki, larwy komarów, a nawet drobny narybek. Nie konsumuje ich jednak na zewnątrz, lecz wciąga do środka, aby zapewnić w ten sposób skuteczność działania soków trawiennych, którymi oblewa ofiarę.

Powróćmy jednak na ląd, właściwe środowisko życia ogromnej większości pająków. Wśród kolorowych kwiatów, lasów i łąk odnaleźć możemy kwietnika - pająka "kameleona" potrafiącego zmieniać ubarwienie swego ciała w zależności od otoczenia w jakim się znajduje. Nie jest aż takim mistrzem jak kameleon jednak potrafi w pewnym zakresie zmieniać swoją kolorystykę od prawie białej poprzez żółtą aż do zielonkawej. Taka zdolność ułatwia mu przyczajenie się w oczekiwaniu na niczego nie przeczuwającą ofiarę.

Nić pajęcza produkowana przez tzw. kądziołki przednie umiejscowione na końcu odwłoka służy nie tylko do budowy pułapek, wyściółki gniazd czy kokonów jajowych. Może ona również służyć jako swoisty pomost umożliwiający przemieszczanie się pająka nawet na duże odległości bez konieczności poruszania się po ziemi. Wyobraźmy sobie pająka usadowionego na końcu jakiejś gałązki, snującego nić pajęczą. Nitka taka poruszana wiatrem unosi się w powietrzu do momentu, w którym trafi np. na gałązkę. Wtedy przyczepia się do niej wolnym końcem, a pająk po jej naciągnięciu i odpowiednim umocowaniu do gałązki, na której przebywa, ma gotowy pomost, po którym może przejść na inne, odległe nieraz o setki metrów miejsce.

Również babie lato, tak charakterystyczne dla jesiennej pory roku, jest niczym innym jak nitkami pajęczej przędzy. Nitki babiego lata służą często młodym pajączkom, a także dorosłym drobniejszych gatunków jako swoiste transportery powietrzne, dzięki którym uczepione ich końców pajączki mogą szybować na odległości rzędu setek kilometrów. Także i w sytuacjach bardziej przyziemnych pojedyncze nitki pajęczyny zdają doskonale egzamin. Często spełniają one rolę liny asekuracyjnej zabezpieczającej pająka przed odpadnięciem od pionowej powierzchni np. pnia drzewa czy ściany. Na pewno każdy miał kiedyś okazję widzieć strąconego ze ściany, liścia czy sufitu pająka, który zamiast ratować się ucieczką po podłodze po prostu wspinać się błyskawicznie z powrotem w górę. Jego "linia" jest prawie niewidoczna. Dopiero wodząc nad pająkiem dłonią w pewnej chwili nie czując nawet tego, przemieszczamy go wraz z jego "liną asekuracyjną".

Bardzo cienka, ale relatywnie mocna nić pajęcza wykorzystywana jest także przez człowieka w mikrochirurgii oka do zszywania białkówki. Składem chemicznym i wyglądem zbliżona jest do jedwabiu, jednak przewyższa go wytrzymałością.

Prawie wszystkie pająki są jadowite, a ukąszenie niektórych może być śmiertelne nawet dla człowieka. Nie obawiajmy się jednak, żaden z krajowych gatunków nie jest tak niebezpieczny. Ukąszenie tych najgroźniejszych rodzimych pająków może przypominać użądlenie pszczoły z odczynem alergicznym, bólem i swędzeniem, mogą powstawać także miejscowe zmiany samego naskórka, które jednak po pewnym czasie zanikają i wszystko wraca do normy.

Nie bójmy się naszych pająków, szczęki wielu z nich nie są nawet w stanie przebić skóry człowieka. Oczywiście spotkanie z nimi nie musi wcale należeć do przyjemności, ale nie można też się opierać na tradycyjnej, szkodzącej tym ciekawym zwierzętom bojaźni.

Pająki prowadzą drapieżny tryb życia, polują głównie na owady. Najwięksi przedstawiciele pająków atakują również drobne kręgowce. Ze względu na sposób polowania wyróżnia się pająki: sieciowe, czatujące, biegające i skaczące. W Polsce występuje ok. 720 gatunków pająków spośród ok. 30 tys., rozprzestrzenionych na całej kuli ziemskiej. Na terenie Polski nie ma gatunków groźnych dla człowieka, jad niektórych może wywołać jedynie zaczerwienienie lub obrzęk. Do gatunków niebezpiecznych zaliczane są m.in.: karakurt i tarantula, występujące w Europie, a także szereg gatunków tropikalnych, m.in. czarna wdowa, ptaszniki. Krzyżak to nazwa pająków zaliczanych do rodziny krzyżakowatych, których kilkadziesiąt gatunków występuje w Polsce. Długość ciała do 22 mm, ubarwienie odwłoka często układa się w znak krzyża. Sieci krzyżaków są charakterystyczne, rozpinane w jednej płaszczyźnie w miejscach licznego występowania owadów. Pochwycona w sieci ofiara jest paraliżowana przy pomocy jadu, a następnie owijana przędzą.

EWOLUCJA PAJĄKÓW

Bardzo trudnym jest określenie momentu pojawienia się pająków, oraz prześledzenie ewolucji i zmian jakie dokonywały się w tej grupie bezkręgowców. Ze względu na miękkie, stosunkowo słabo zesklerotyzowane ciało, dane kopalne dotyczące ptaszników pojawiają się rzadko i są niekompletne.

Pająki należą do szczękoczułkowców (Chelicerata) podtypu w obrębie stawonogów (Arthropoda), do których należą także owady i skorupiaki. Najprymitywniejsze szczękoczułkowce jakie znamy (Eurypterida) zaopatrzone w dwie pary odnóży gębowych: szczękoczułki i nogogłaszczki były zbliżone do dewońskich staroraków. Te morskie zwierzęta oddychające płatkowatymi skrzelami powstałymi z przekształconych odnóży odwłokowych osiągały do 3 metrów długości, i pojawiły się w ordowiku, około 500 milionów lat temu. Prowadziły przydenny tryb życia korzystając z obfitości fauny bentonicznej (przydennej) żyjącej w paleozoicznych oceanach. Przedstawicielami staroraków, które przetrwały do dzisiejszych czasów są 4 reliktowe gatunki skrzypłoczy. Nie osiągają tak imponujących rozmiarów jak ich prehistoryczni krewniacy, ale zachowały większość prymitywnych cech, przez co określane są mianem żywych skamielin.

Wraz z rozwojem coraz bogatszej flory lądowej, i pojawieniem się w dewonie formacji tworzonych przez pierwsze rośliny zarodnikowe, początkowo w postaci słonych i słonawych, nadmorskich, oraz deltowych bagien, zasiedlanych przez ryniofity, swoją ekspansję na ląd rozpoczęły liczne grupy zwierząt kolonizując młode, stabilizujące się środowisko lądowe, i formując pierwsze lądowe ekosystemy. W odpowiedzi na eksplozję form roślinożernych bezkręgowców, w szczególności pierwotnych owadów i wijów, jaka dokonała się pośród widłakowych i kalamitowych lasów późnego dewonu, ewolucja zaczęła dobierać i selekcjonować drapieżców mogących funkcjonować w nowej, lądowej rzeczywistości. Pośród nich znalazły się pierwsze pająkopodobne zwierzęta wywodzące się od Eurypterida, oraz skorpiony. Z tego okresu pochodzą najstarsze znane, kopalne szczątki należące do rodzaju Megarachne. Długość ciała tych bezkręgowców osiągała wraz z odnóżami około 120 do 140cm. Ich rozmiary podyktowane były zapewne gabarytami ówczesnych owadów. Karbońskie ważki osiągały rozpiętość skrzydeł rzędu 150cm. Nie jest także wykluczone, że pierwsze pająki pożywiały się prymitywnymi płazami lub gadami. Dysponując silnym jadem i potężnymi chelicerami (szczękoczułkami) mogły polować na kręgowce, których ewolucja odbywała się równolegle. Uznajemy je za protoplastów dzisiejszych ptaszników, chociaż część badaczy odnajduje w nich ślepą gałąź ewolucyjną.

Najistotniejszy skok ewolucyjny, jaki dokonał się pomiędzy przodkami Liphistiusa i współczesnych ptaszników, to zatarcie segmentacji tylnej części ciała. Pozostałe cechy pozostały praktycznie bez zmian. Ptaszniki tworzą sekcję Mygalomorphae dawniej zwaną Orthognatha, co oznacza „prostoszczękie”. Są one grupą siostrzaną dla Labidognatha, w szeregach której lokowanych jest około 35 tysięcy gatunków. Odnajdujemy tu praktycznie wszystkie pająki żyjące w naszych szerokościach geograficznych.

Cechą kluczową, różnicującą te dwie grupy jest budowa i ustawienie chelicerów, względem siebie i osi ciała. U form ortognatycznych są one masywne, usytuowane równolegle do swego sąsiada i głowotułowia, oraz scyzorykowato podgięte pod spód. Rozwiązanie takie dyktuje konieczność zaopatrzenia każdego odnóża gębowego w osobne, autonomiczne grupy mięśniowe, które muszą być bardzo silne, aby umożliwić efektywne funkcjonowanie obu chelicerów. Labidognatha posiadają kły jadowe skierowane naprzeciw siebie, poprzecznie do osi ciała. Para szczękoczułków pracuje nożycowato, co umożliwiło redukcję zaopatrujących je mięśni.

Rozwiązanie to było ewolucyjnym kamieniem milowym umożliwiającym pająkom zmniejszenie rozmiarów ciała i osiągnięcie znanej nam różnorodności. Bujny rozkwit świata owadów i pojawienie się ogromnej liczby ich uskrzydlonych form, szybko poruszających się w przestrzeni powietrznej, spowodowały wykształcenie się licznych strategii polowania odpowiadających charakterowi ofiar. Najgenialniejszą odpowiedzią okazała się pajęczyna, czyli sieć łowna ewoluująca w setki wariantów, budowana z nici białkowej złożonej z kompleksów albumin (&-alaniny i kwasu glutaminowego), która pierwotnie służyła do konstruowania naziemnych i nadrzewnych gniazd, oraz oprzędów kokonów zawierających jaja. Rozpięcie jej w trójwymiarowej przestrzeni umożliwiło ekspansję nie uskrzydlonym drapieżcom w rejony do tej pory praktycznie nieosiągalne.

Ptaszniki właściwe należą do rodziny Theraphosidae. Pojawiły się przypuszczalnie pod koniec karbonu w gorących strefach superkontynentu Pangei. Zasięg ich występowania był duży, choć nie były bardzo zróżnicowane gatunkowo. Szacuje się, że odgrywały ważną rolę jako drapieżcy w młodych lądowych biocenozach. Po rozpadzie olbrzymiego lądu i oddryfowaniu obu Ameryk na zachód na przełomie permu i triasu, ptaszniki rozdzieliły się na dwie główne linie ewolucyjne: pająki starego i nowego świata. Nowością, która pojawiła się u amerykańskiej gałęzi były parzące włoski na odwłoku, które w razie zagrożenia zwierzęta wykopują tylnymi odnóżami w kierunku napastnika, wzbijając obłoki drobinek silnie drażniących śluzówki. Dzięki skutecznej obronie defensywnej ich jad, oraz temperament znacząco osłabły, a szanse na przeżycie konfrontacji poszczególnych osobników z przeciwnikami wzrosły. Przypuszczalnie miało to bezpośredni wpływ na fakt, że w tym rejonie świata wyewoluowała największa liczba ptaszników. Szacuje się, że około 60 procent z 930 poznanych gatunków zamieszkuje teren obu kontynentów amerykańskich. Pająki pochodzące ze starego świata pozostały dalece prymitywne w swym behawiorze. Są bardzo agresywne: zaniepokojone, pozbawione możliwości ucieczki, przez krótką chwilę demonstrują kły jadowe podnosząc przednie odnóża, po czym błyskawicznie atakują. Przeważnie dysponują bardzo silnymi neurotoksynami. Najbardziej jadowity rodzaj Poeciloteria zamieszkuje Indie, oraz Sri Lankę. Nie ustępują mu w szybkości i mocy jadu przedstawiciele afrykańscy: Stromatopelma calceatum i Heteroscodra maculata. Ptaszniki starego świata są mniej różnorodne. Na każdym kontynencie tej części globu żyje po kilkanaście procent ogólnej liczby gatunków. W południowej Europie spotykamy rodzaj Chaetopelma. Te niewielkie pająki osiągają kilka centymetrów długości ciała. Żyją ukryte pośród kamieni i traw.

Pająki, jak większość stawonogów są grupą słabo poznaną. Szacuje się że do tej pory opisano zaledwie 20-30% żyjących na kuli ziemskiej gatunków. Rokrocznie w tropikach odkrywane są nowe. Ze względu na nocny i skryty tryb życia jaki prowadzą, ich biologia w naturalnych siedliskach nie była częstym przedmiotem badań. Większość danych , którymi dysponuje pochodzi z obserwacji prowadzonych w hodowli.

Arachnea.pl